Şempanzeler

Şempanzeler; bir insana en çok benzeyen ve en çok çalışan memeli maymun türüdür. İnsanlar ile yaklaşık olarak %98 genetik planını paylaşırlar. Tıpkı insanlar gibi şempanzelerinde kendine özgü bir kişilikleri vardır. Şempanzeler; zeki, meraklı, gürültülü ve sosyaldirler. Ayrıca eskiden “Cüce Şempanze” adı verilen ancak sonradan şempanzelerin ve insanların en yakın kuzeni olan Bonobolar da Kongo nehrinin sol yakasında yaşamaktadır. Bonobolar ile şempanzeler arasında çok farklı davranışsal özellikler bulunmaktadır. Şempanzeler daha agresif ve cana yakın olmamasına rağmen Bonobolar barışçıl ve sempatik davranışlar sergilemektedir.

Şempanzelerin güçleri ile de ilgili farklı görüşler bulunmaktadır. Şempanzelerin insanlardan daha güçlü olmasının kaslarında bulunan uzun lifler olduğu saptanmıştır, uzun lifler gücü artıran bir faktör olsa da çabuk yorulan bir grup olduğu görülmektedir. İnsanlarla yapılan karşılaştırmalar da insanların daha kısa liflerinin olduğu ama şempanzelere göre çabuk yorulmaması sonuçları çıkmıştır.

Yaşam Alanları

sempanzelerŞempanzeler en geniş coğrafi dağılıma sahip hayvan grubudur. Tropikal yağmur ormanlarında, batı ve Orta Afrika’da yer alan alçak ve dağ ormanlarında yaşarlar. Özellikle Tanzanya ‘da Şempanzeler için yapılan Gombe Ulusal Parkı vardır.

Şempanzeler; günümüzde nesli tükenmekte olan hayvan türlerinden biridir. Şempanzelerin neslinin tükenme sebepleri ise genel çevre tahribi, avlanma ve hastalıklardır. Artan nüfus ile doğalarının yapısı bozulmakla ve onlara zarar vermektedir. Hayvanların etini geçim kaynağı olarak görenlerin yaptığı avlanmalar ve bundan kaynaklanan ticari pazar ortamı da şempanzelerin neslini olumsuz yönde etkilemektedir. Doğal alanlarında insanların, turistlerin de taşıdığı hastalıklar şempanzeler için diğer risk faktörüdür.

Genel Özellikleri ve Sosyal Yaşamları

Şempanzelerin erkekleri yaklaşık 70 kilo 170 santimetre, dişiler ise yaklaşık 50 kilo 1.50 santimetredir. Yaklaşık yaşam süreleri 40 yıldır.

Şempanzelerin yüzünde, ellerinde veya ayaklarında saç (kıl) yoktur, ancak vücutlarının geri kalanı siyah veya kahverengi saçlarla kaplıdır. Vücut yapıları sert ve güçlüdür. Şempanzelerin maymunlar ve babunlar gibi diğer primatların aksine kuyrukları yoktur. Ancak, yoğun bir ormandaki diğer şempanze seslerini duymalarına yardımcı olan, biraz dışarı sarkan iri kulakları vardır. Şempanzelerin burunları küçük ve yüzleri çıplaktır. İnsanlar gibi dalları kavramalarına veya bir şeyleri yemek, ısırmak için kullandıkları başparmakları vardır. Kol ve bacakları ile her türlü hareketi rahatlıkla yapabilirler. Kollarını yana, yukarıya ve aşağı doğru kaldırıp indirebilirler. Şempanzeler; ağaçlara çok rahat tırmanırlar ve yerde dört ayakları üzerinde yürürler. Şempanzelerin deri renkleri yaşlandıkça koyulaşmaya başlamaktadır.

Şempanzeler güne şafakta uyanıp erken başlarlar. Öğlene kadar dinlenip daha sonra yemek aramaya başlarlar. Günlerinin yaklaşık 6 saatini yemek aramakla,3 saatini birbirleriyle sosyalleşerek ve geri kalan zamanların da ise ya uyurlar ya da dinlenirler.

Şempanzenin evi, aile gruplarından oluşan başka şempanzelerin oluşturduğu bir topluluktur. Bu aile gruplarında genellikle yaklaşık 6 ila 10 kişi bulunur. Bütün bir şempanze topluluğu, bazen farklı aile gruplarından oluşan 100 ‘e kadar üyeye sahip olabilir. Tecrübeli bir yetişkin erkek şempanze, toplumun lideri olabilir, ancak diğer topluluklarda liderlik birkaç erkek arasında paylaşılmaktadır. Şempanzeler, topluluk dillerinde iletişim kurmak için beden dili, yüz ifadeleri, jestler ve çığlıklar, homurdanmalar, kükremeler, el çırpma ve öpüşme dâhil olmak üzere geniş bir iletişim sistemi kullanırlar. Şempanzeler uzun mesafeli iletişim için ses çıkarırlarken, kısa mesafeli iletişim için sessiz çağrılar ve yüz ifadeleri kullanmaktadırlar. Yani şempanzeler genel olarak inşaların sözsüz iletişimine benzeyen iletişim tekniklerine sahiptirler ve buda şempanzelerin dil ve iletişim bölgesinin insan beyninde yer alan ses üretimiyle alakalı bölge ile uyuştuğu gözlemlenmiştir.

Detaylar

sempanzelerŞempanzelerin grup içinde hiyerarşisi vardır. Genellikle aile gruplarında grubun en güçlü üyesi kabul edilen bir alfa erkek şempanze vardır. Şempanzenin alfa olmasın kadın desteğine bağlıdır. Bahsettiğimiz şempanzeler arası hiyerarşi katı bir hiyerarşi olmayıp esnek, karmaşık ve değişebilen bir yapıdır.

Topluluklar arasında ki ilişkiler düşmanca olma eğilimindedir. Gruplarının olduğu bölgeye gelen davetsiz misafirleri sevmezler, gelen şempanzelere saldırgan davranış gösterirler.

Bu topluluklar içinde en güçlü ilişkilerin yetişkin erkek şempanzeler arasında olduğu görülmektedir. Erkek şempanzeler birlikte çok fazla zaman geçirme eğilimindedirler ve kadınlardan daha fazla birbirlerine bakıp ilgilenmektedirler. Dişi şempanzeler ise genç şempanzeler büyük ilgi gösterirler ve çocuk bakıcılığı işlerinde birbirlerine yardımcı olurlar. Gruptaki yaşlı şempanzeler genellikle bir hastalıkları yok ise oldukça enerjiklerdir. Oluşturdukları topluluklarında önemli bir sosyal aktivitelerinden biriside, birbirlerine tımar yapmaktır. Parmaklarını saçlarının arasından geçirerek yapılan tımar ile tüylerin, kirin ve ölü cildin pullarını saçtan gidermeye yardımcı olmakla kalmaz, aynı zamanda sosyal bağların kurulmasına ve korunmasına da yardımcı olmaktadır. Tımar yaparak günlük dinlenme zamanlarının çoğunu harcarlar.Şempanze toplulukları ataerkil yapıda olan topluluklardır. Yani erkek popülâsyonunda ki baskın karakterdir ve dişileri yönetip kollarlar.

Şempanzeler geceleri ağaç dallarında kurdukları derme çatma yuvalarında geçirirler ve bu yuvaları günlük değiştirirler. Yağmur yağdığında üstlerini çalı çırpı ve yapraklarla örterek yatarlar.

Şempanzelerde Beslenme

Şempanzeler çok çeşitli şeyleri yiyerek beslenirler. Tohumlar, meyveler, yapraklar, ağaç kabuğu, bal, çiçekler ve böcekler dâhil olmak üzere, yedikleri yaklaşık 80 farklı besin kaynakları vardır. Bununla birlikte, şempanzeler, et yemek için maymunlar veya küçük antiloplar gibi diğer hayvanları da avlarlar ve böylelikle protein ihtiyaçlarını da karşılamış olurlar. Beslenmelerini zamanla seçici hale gelir ve olgun meyveleri yemeye çalışırlar. Meyvelerini elleriyle toplarlar ve sapları, çekirdeği ile bir bütün halinde yerler. Beslenmeleri genellikle bireysel bir faaliyettir, ancak yemek bulmak için toplu olarak arama yaparlar. Zamanlarının büyük çoğunluğunu yemek aramakla geçirirler fakat her zaman gıda aramak için amaçsızca orman içinde dolaşmıyorlardır. Nereye gittiklerini, o bölgedeki meyvelerin ne zaman olgunlaştıklarını bilerek hareket etmektedirler. Yiyecek aradıklarında ise genellikle dört gruba ayrılırlar ve günlerinin yaklaşık altı saatini karınlarını doyurmak için yemek bulmak için harcarlar. Besin bulan grup, çıkardığı gürültülü seslerle diğerlerini de bulduğu besin kaynağına çağırır.

Şempanzeler, yiyeceklerini almak için alet kullanmalarıyla ünlüdürler. Genellikle yapraklarının bir dalını soyarlar ıslak ve yapışkan halde olan yaprağı karınca veya termit avlayıp yerler. Yaşadıkları çevre genelde su birikintilerine yakındır fakat yüzme becerileri yoktur. Su ihtiyaçlarını da çevrelerinde bulunan su birikintisinden sağlarlar. Suyun kıt olduğu zamanlarda ise yaprakları çiğneyip süngerimsi kıvama getiriler ve böylelikle ağaç diplerindeki suyu yapraklara çektirip emerek su ihtiyaçlarını karşılarlar.

Şempanzelerde Üreme

sempanzelerŞempanzelerin erkekler yaklaşık 15 yaşında ergen ve 16 yaşlarında ise üremeye hazır olurlar. Dişiler ise 10 yaşlarından itibaren 36 günde bir tekrarlanan adet kanaması yaşamaya başlarlar. Bu kanamalarla birlikte 2 sene içinde cinsel olgunluğa ulaşırlar.

Şempanzelerin çiftleşmek için özel bir dönemleri yoktur. Üreme olmasa da cinsel ilişkiye girmeyi severler. Çünkü Cinsellik, yalnızca kendini yeniden üretmek için değil, gerginliklerin giderilmesinde, kavgaların önlenmesinde, anne yavrusunu avuturken, birbirlerini teselli etmek için, selamlaşmak amacıyla, dostluk göstermek amacı içinde yaşarlar. Bu yönüyle de insanlara benzeyen bir türdür. 

Hem dişiler hem de erkek şempanzeler birçok eş ile çiftleşebilirler. Genellikle üst rütbede olan erkekler cinselliği tekeline alırlar ve bulundukları grup içerisindeki dişilerin diğer erkeklerle çiftleşmesine izin vermezler. Şempanzelerde misyoner pozisyonunda çiftleşme gözlenmez.

Üreme Detayları

Dişi şempanzeler genellikle 12 ile 15 yaşları arasında ilk kez doğum yaparlar. Yaklaşık olarak gebelikleri 240 gün yani sekiz ay kadar sürmektedir. Yeni doğan şempanzeler koyu renk tüylü ve pembe bir deri ile yaklaşık 1,5 kilo ile dünyaya gelirler. Bebek şempanzeler dünyaya geldiklerinde bakıma muhtaç ve çaresiz olurlar bu yüzden anneye uzun süre bağımlı yaşarlar ki erkekler ebeveynlikle pek ilgilenmezler. Anne şempanze bebeğin bakımıyla, hayatta kalmasıyla ve duygusal sağlığı için kritik öneme sahiptir. Doğumdan sonra bebek ilk iki ay kendi ağırlıklarını taşıyamazlar ve tamamen anne kontrolünde olurlar. İki ay sonunda annelerinin alt vücut kısmına yapışmayı öğrenirler ve annelerinden gıda, sıcaklık ihtiyaçlarını giderip, korunma ve öğrenme becerileri açısından da yakın ilişkilerinden yararlanmaktadırlar. Yaklaşık yedi aylık olana kadar bu şekilde anne ile birlikte gezer. Daha sonra anne şempanzenin sırtına çıkmayı öğrenir ve 2 yıl boyunca annenin sırtında gezinirler. Şempanzeler 3 yaşına ulaşana kadar anne sütü alırlar ve dört yaşından sonra kendi başlarına yürümeye başlarlar. Fakat bu yürüme mesafeleri beş metreden daha fazla olamaz. Zaten hayatta kalmak için gerekli becerileri tamamen kazanmaları için anneleriyle kalmaya 2 yıl kadar daha devam etmeleri gerekmektedir. Çocukluk dönemleri altı ile 9 yaşları arasındadır ve yine annelerine yakın kalırlar ama diğer topluluk üyeleri ile sosyal etkileşime girerler. Ergenlik döneminde ise grupları harekete geçirip, kavgalar çıkarabilirler. Bu süreçlerde anneleri sürekli gözetlemekte ve destekte bulunmaktadır.

Dişi şempanzeler doğurdukları çocukları tamamen sütten kesilip anneye bağımlı hali azalana kadar tekrar doğum yapmazlar buda yaklaşık olarak 5 yıl sonra demektir. Bu yüzdendir ki şempanzeler ömrü boyunca 4 ile 6 çocuk arasında yavru dünyaya getirebilirler.

Özel Bilgileri

sempanzelerŞempanzeler üzerinde zekâlarını ve kişiliklerini öğrenmek için bazı çalışmalar yapılmıştır. Bu yapılan çalışmalar ile iletişim ve alet kullanma becerileri, empati yetenekleri ve dil kullanma güdüleri üzerine çalışılmıştır. Örneğin şempanzeler üzerinde yapılan bir çalışmada Washoe adında bir şempanzeye Amerikan işaret dili öğretilmiş ve 151 işareti öğrenmiştir ve Washoe öğrendiği işaretleri diğer arkadaşlarına kendiliğinden öğretmiştir.

Şempanzelerin duygudaşlık yetenekleri olduğu, grup içinde arkadaşlarına karşı fedakar davranışlar gösterdikleri ve kendi tarzlarında yağmurda dans etme, aşk yaşama, yas tutma ve güneşin batışını izlemek gibi özellikleri gözlemlenmiştir. Kendi grupları dışında yabani hayatta yaşayan diğer canlılara da saygı göstermeleri onları diğer canlılardan farklı kılan diğer bir özellik olmuştur. En belirgin özellikleri ise alet kullanma yetenekleri olmuştur. Örneğin avlarını dişleriyle sivrilttikleri taşlar ile avlamaktadırlar ki bilim dünyası bunu keşfetmeden önce alet kullanmanın sadece insanlara özgü bir davranış olduğunu düşünmekteydiler. Genel olarak özetlememiz gerekirse şempanzeler yaptıkları hareketler, iletişim becerileri ve sosyal ilişkileri gereği insanlarla özleştirilen bir canlı grubu olarak karşımıza çıkmaktadır.


Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir